Brandveiligheid Zorginstellingen 2026
Voor wie is dit artikel?
Dit artikel is bedoeld voor facilitaire leidinggevenden en beleidsmakers in de zorg, zoals ziekenhuizen, verpleegtehuizen. Er wordt veel informatie verstrekt. De geschatte leestijd is ongeveer 10 minuten. Door de onderwerpen uit te klappen kun je de onderliggende informatie vinden.
Doel van dit artikel
Brandveiligheid in de zorg vraagt meer dan in reguliere gebouwen. Bewoners en patiënten zijn vaak niet of slechts beperkt zelfredzaam, waardoor snelle evacuatie niet altijd mogelijk is. Daarom zijn de eisen aan brandpreventie, detectie en evacuatie strenger.
In dit artikel leest u welke regels gelden onder het Bbl, welke maatregelen verplicht zijn en hoe u als zorginstelling brandveilig wordt – en blijft.
In zorginstellingen zijn er specifieke risicofactoren die de kans op brand en de complexiteit van evacuatie verhogen. Beperkte mobiliteit is een belangrijke factor: veel bewoners kunnen niet zelfstandig lopen of zijn zelfs bedlegerig, wat evacuatie sterk bemoeilijkt. Daarnaast spelen cognitieve beperkingen een grote rol – bewoners met dementie of een verstandelijke beperking hebben een verminderd reactievermogen bij brand en kunnen alarmsignalen niet altijd correct interpreteren.
Met 24-uurs bezetting van zorginstellingen betekent dat er altijd voldoende getraind personeel aanwezig moet zijn dat bekend is met evacuatieprocedures. Medische apparatuur zoals zuurstofapparatuur en elektrische hulpmiddelen verhogen de brandrisico’s aanzienlijk. Tot slot maakt de complexe gebouwstructuur met lange gangen, meerdere verdiepingen en verschillende afdelingen evacuatie bijzonder uitdagend.
Brand in een zorggebouw is geen uitzonderlijk incident. Een historische inventarisatie van De Zorg Brandveilig vermeldt 1.081 binnenbranden in Nederlandse zorggebouwen in 2011. Dit cijfer betreft de gehele zorgsector en mag niet worden gelezen als een actueel aantal branden in uitsluitend verpleeg- en verzorgingshuizen.
Sinds 1 januari 2024 vallen zorginstellingen onder het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl), dat het Bouwbesluit 2012 heeft vervangen. Het Bbl stelt eisen aan zowel nieuwbouw als bestaande bouw. Deze eisen omvatten brandcompartimentering – de verdeling van het gebouw in brandwerende compartimenten om verspreiding te beperken. Vluchtroutes moeten minimaal 85 cm breed zijn en volledig obstakelvrij blijven. Brandmeldinstallaties met verplichte detectie- en alarmeringssystemen zijn voorgeschreven, evenals blusmiddelen zoals brandblussers en in sommige gevallen sprinklers. Ook rookbeheersing speelt een belangrijke rol met systemen voor beperking van rookverspreiding of rookafvoer.
Per 1 juli 2024 zijn er verdere verscherpingen van kracht gegaan, specifiek gericht op brandveiligheid in gemeenschappelijke ruimtes en vluchtroutes.
Welke brandmeldinstallatie nodig is, hangt af van de gebruiksfunctie. Het Bbl bepaalt per functie de omvang van de bewaking volgens NEN 2535, en of doormelding en een geldig inspectiecertificaat verplicht zijn. Brandwerende deuren moeten zijn uitgerust met automatische sluiting.
| Gebruiksfunctie | Omvang bewaking (NEN 2535) | Doormelding | Geldig inspectiecertificaat |
| Zorgclusterwoning voor zorg op afroep in een woongebouw | Gedeeltelijk | – | – |
| Zorgclusterwoning voor 24-uurszorg in een woongebouw | Gedeeltelijk | ja | ja |
| Zorgclusterwoning voor 24-uurszorg niet in een woongebouw | Volledig | – | – |
| Groepszorgwoning voor zorg op afspraak | Volledig | – | – |
| Groepszorgwoning voor zorg op afroep | Volledig | – | – |
| Groepszorgwoning voor 24-uurszorg | Volledig | ja | ja |
| Gezondheidszorgfunctie met bedgebied | Volledig | ja | ja |
Bron: Bbl, bijlage II bij de artikelen 3.115 en 4.208 (selectie zorgfuncties).
Noodverlichting is vereist in alle vluchtroutes en gemeenschappelijke ruimtes, tenzij het woningen betreft. Een ontruimingsplan met alternatieve evacuatiemethoden zoals horizontale evacuatie of beschermde ruimtes is verplicht. Wat betreft personeel: training van personeel is essentieel, waarbij opgemerkt moet worden dat BHV-training niet direct voortvloeit uit het Bbl, maar uit het Arbobesluit en de Arbowet.
De verscherpte regelgeving die per juli 2024 van kracht is, verbiedt bepaalde zaken in gemeenschappelijke ruimtes en vluchtroutes. Scootmobielen, rollators en andere hulpmiddelen zijn niet toegestaan, tenzij brandveilig opgeborgen. Brandbare decoratie en kunstwerken zijn verboden vanwege het brandgevaar. Meubels en bankjes die vluchtwegen versmallen zijn niet toegestaan vanwege het obstakelverbod. Ook de opslag van brandbare materialen zoals papier en schoonmaakmiddelen in deze ruimtes is verboden.
Met de komst van het Bbl is de omgevingsvergunning brandveilig gebruik vervangen door de gebruiksmelding. Woonfuncties voor zorg zijn altijd meldingsplichtig. Bestaande omgevingsvergunningen zijn van rechtswege vervallen, maar het gebruik mag op basis van het overgangsrecht worden voortgezet. Een nieuwe gebruiksmelding is verplicht bij wijziging van het gebruik, nieuwbouw of ingebruikname van een nieuwe locatie. Controleer altijd of de situatie zoals destijds vergund nog overeenkomt met het huidige gebruik.
Overgangsrecht: wat moet u nu regelen?
- Controleer of uw locatie beschikt over een actuele gebruiksmelding of dat de bestaande vergunning nog geldig is
- Bij verbouwingen of wijziging van het gebruik is altijd een nieuwe melding vereist
- De gemeente kan handhavend optreden als geen melding aanwezig is
Munnik Brandadvies verzorgt het complete traject van toetsen tot indienen via het Omgevingsloket.
In grote lijnen is de eigenaar verantwoordelijk voor het gebouw (bouwkundige en installatietechnische voorzieningen) en de gebruiker voor het gebruik (organisatorische maatregelen en dagelijks beheer). Bij overtreding kunnen beiden aansprakelijk worden gesteld.
Praktische brandveiligheidsmaatregelen per type zorginstelling
Een brandveilige zorginstelling vraagt om een geïntegreerde aanpak waarbij bouwkundige, installatietechnische en organisatorische maatregelen op elkaar aansluiten. Welke maatregelen het zwaarst wegen, verschilt per type instelling. Klap hieronder het type open dat voor u van toepassing is.
Brandveiligheid verpleeghuis en verzorgingshuis
In verpleeghuizen en verzorgingshuizen is bijzondere aandacht vereist voor bewoners met dementie: zij herkennen alarmsignalen vaak niet en kunnen daardoor niet adequaat reageren. In de nacht dienen er voldoende aangewezen personen beschikbaar te zijn om binnen de beschikbare tijd te kunnen ontruimen. In gangen en deuren moet voldoende bewegingsvrijheid blijven voor rolstoelen en bedden.
Brandmeldinstallatie en doormelding
Verpleeghuizen zijn in het Bbl een gezondheidszorgfunctie met bedgebied. Daar geldt een brandmeldinstallatie met volledige bewaking, doormelding en een geldig inspectiecertificaat. De doormelding bij brand gaat rechtstreeks naar de meldkamer van de brandweer. Storingen worden in veel gevallen via een erkend meldkamerbedrijf (PAC) doorgegeven; dat is iets anders dan de brandmelding zelf. Controleer of het inspectiecertificaat geldig is en of het onderhoudscontract actueel is.
Horizontale evacuatie als primaire strategie
Volledige evacuatie naar buiten is bij verpleeghuizen vrijwel nooit haalbaar. De primaire strategie is horizontale evacuatie naar een veilig brandcompartiment op dezelfde verdieping. Vereisten: brandcompartimenten met minimaal 20 minuten brandwerendheid (nieuwbouw: 30/60 minuten), automatisch sluitende deuren, voldoende ruimte voor alle bewoners inclusief hulpmiddelen, en heldere procedures voor personeel over wanneer wel volledig te evacueren.
Zuurstof en medische gassen
Zuurstof bevordert verbranding sterk. Zuurstofflessen en -concentratoren mogen niet in vluchtroutes worden opgeslagen. Rond zuurstofapparatuur gelden strikte regels: geen open vuur, adequate ventilatie en een rookverbod in de betreffende kamers, ook voor bezoekers. Bewoners die zuurstof gebruiken moeten zijn opgenomen in persoonlijke ontruimingsprofielen, en personeel moet getraind zijn in het veilig omgaan met zuurstof bij brand.
Ziekenhuizen
In ziekenhuizen vereisen kritische afdelingen zoals IC, OK en verpleegafdelingen extra brandcompartimentering en rookdichting. Medische gassen vragen om strikte scheiding tussen zuurstof en brandbare gassen. De noodstroomvoorziening moet brandveilig zijn geïnstalleerd. Evacuatie van bedlegerige patiënten vraagt om speciale evacuatiebedden die snel en veilig verplaatst kunnen worden.
Instellingen voor gehandicaptenzorg
Instellingen voor gehandicaptenzorg vereisen visuele en tactiele alarmsignalen voor dove of blinde bewoners. Extra training voor personeel in communicatie tijdens noodsituaties is essentieel. Persoonlijke evacuatieplannen voor bewoners met specifieke beperkingen moeten worden opgesteld en regelmatig geüpdatet. In kleinschalige woonvormen moet brandveiligheid ook in woningen gewaarborgd zijn, ondanks de woonfunctie.
Brandveiligheid groepszorgwoning en kleinschalige woonzorglocaties
Groepszorgwoning: wanneer gelden zwaardere brandveiligheidseisen?
Een groepszorgwoning is een woonvorm waarbij meerdere bewoners met een zorgbehoefte samenleven in een (gedeelte van een) gebouw, met gedeelde woon- en zorgvoorzieningen. Denk aan woongroepen voor mensen met dementie, een verstandelijke beperking of een psychiatrische aandoening. Er kunnen meerdere van deze groepen in een gebouw aanwezig zijn.
Onder het Bbl valt een groepszorgwoning onder de woonfunctie voor zorg zodra er sprake is van professionele zorgverlening in combinatie met verblijf en er minimaal 5 personen met een zorgbehoefte aanwezig zijn:
- De woning is altijd meldingsplichtig voor brandveilig gebruik, ongeacht het aantal bewoners
- Per woongroep moeten alle voorzieningen voor een woning aanwezig zijn, zoals een keuken, toiletruimte en badkamer
- Een groepszorgwoning vraagt altijd volledige bewaking volgens NEN 2535; bij 24-uurszorg ook doormelding en een geldig inspectiecertificaat
- Brandwerende scheidingen zijn vereist tussen een woongroep en andere functies in het gebouw
- Het ontruimingsplan moet zijn afgestemd op de beperkte zelfredzaamheid van de bewoners
Bij groepszorgwoningen met minder dan 10 volledig zelfredzame bewoners kan de reguliere woonfunctie van toepassing zijn.
Verschil groepszorgwoning en zorgclusterwoning
De zorgclusterwoning betreft zelfstandige woningen rondom een gemeenschappelijke zorgpost of ontmoetingsruimte. Per woning gelden de regels van de reguliere woonfunctie. De gemeenschappelijke ruimten (zorgpost, gangen) vallen onder de bijeenkomst- of gezondheidszorgfunctie, waarvoor een gebruiksmelding geldt vanaf 10 personen. De afstemming vereist een integraal brandveiligheidsconcept. Munnik Brandadvies adviseert bij twijfel altijd een formele gebruiksfunctietoets te laten uitvoeren.
Brandveiligheid GGZ en psychiatrische instellingen
GGZ-instellingen kennen specifieke brandveiligheidsrisicos: afgesloten afdelingen (separeerruimten, gesloten opnameafdelingen) vragen om een balans tussen beveiliging en vluchtveiligheid; patienten kunnen onvoorspelbaar reageren bij alarm; brandstichting is een reeel risico; medicatiegebruik verlaagt de reactiesnelheid van patienten; personeel werkt soms alleen op een afdeling of op meerdere locaties.
Aanvullende maatregelen voor GGZ
- Brandveiligheidsplan afgestemd op gesloten en open afdelingen afzonderlijk
- Persoonlijke ontruimingsprofielen per afdeling (wie kan zelfstandig vluchten, wie heeft begeleiding nodig?)
- Overleg met de brandweer over ontruimingsprocedures voor gesloten afdelingen
- Brandmeldinstallatie met stil alarm op woonafdeling, gecombineerd met een actieprotocol voor personeel
- Regelmatige onaangekondigde oefeningen om realistische scenarios te testen
- Periodieke risicoanalyse door een onafhankelijke brandveiligheidsadviseur
Risicogestuurde brandveiligheid in de zorg
Risicogestuurde brandveiligheid houdt in dat maatregelen worden bepaald op basis van een systematische risicoanalyse, in plaats van alleen de minimumeisen te volgen. In de zorgsector zijn de risicos per locatie sterk verschillend: een verpleeghuis met bedlegerige dementiepatienten heeft andere risicos dan een GGZ-woongroep; een historisch pand vraagt om andere compenserende maatregelen dan nieuwbouw; de bezettingsgraad en het opleidingsniveau van het personeel beinvloeden de benodigde maatregelen.
Het brandveiligheidsplan als basis
Een risicogestuurd brandveiligheidsplan omvat minimaal: een risicoanalyse, een beschrijving van de getroffen maatregelen, een onderbouwing van gelijkwaardige oplossingen die afwijken van de standaardeisen, een ASET/RSET-berekening indien de ontruimingstijd kritisch is, en een plan voor periodieke evaluatie.
Relatie met IGJ-toezicht
De Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) neemt brandveiligheid steeds vaker mee in haar toezichtbezoeken. Een goed gedocumenteerd brandveiligheidsplan, opgesteld door een deskundige, onafhankelijke brandveiligheidsadviseur, laat zien dat de organisatie aantoonbaar in control is. Munnik Brandadvies stelt risicogestuurde plannen op die aansluiten bij de IGJ-inspectiekaders.
Kosten brandveiligheid zorginstellingen
De investeringen in brandveiligheid variëren sterk afhankelijk van de grootte van uw instelling, de bestaande voorzieningen en de mate waarin aanpassingen nodig zijn. Wij kunnen u ondersteunen in een maatwerkadvies waarin Total Cost of Ownership (TCO) en eventueel uw persoonlijk aanvullende wensen centraal staan. De hiervoor benodigde kosten kunnen wij indien gewenst voor u uitzetten in begrotingen. Een belangrijke tip: sluit onderhoudscontracten af voor voorspelbare kosten en voorkom dat keuringen worden vergeten.
Praktische checklist brandveiligheid zorg
Gebruik deze checklist om te controleren of uw zorginstelling voldoet aan alle brandveiligheidseisen. De checklist is onderverdeeld in vier hoofdcategorieën: bouwkundig, installatietechnisch, organisatorisch en onderhoud.
| Nr | Eis |
| 1 | Gebouw is verdeeld in brandcompartimenten (max. 1.000 m² / 2.000 m², per bedgebied en afgestemd op de ontruiming) |
| 2 | Bouwkundige aanpassingen om te voldoen aan Art. 6.20 Bbl, zoals o.a. extra brand- en of rookscheidingen. |
| 3 | Alle deuren waar een zelfsluitendheid eis geldt werken naar behoren. |
| 4 | Doorvoeringen (kabels, leidingen en luchtkanalen) zijn brand- en rookwerend afgedicht |
| 5 | Vluchtroutes zijn minimaal 85 cm breed en obstakelvrij |
| 6 | Nooduitgangen zijn duidelijk gemarkeerd en toegankelijk |
| Nr | Eis |
| 1 | Brandmeldinstallatie volgens NEN 2535 is aanwezig, met de bewakingsomvang die bij de gebruiksfunctie hoort, en wordt inclusief sturingen onderhouden |
| 2 | Doormelding naar de meldkamer van de brandweer werkt (waar verplicht) |
| 3 | Noodverlichting is aanwezig in alle vluchtroutes (muv woonfuncties) |
| 4 | Voldoende brandblusapparaten op strategische locaties (muv woonfuncties) |
| 5 | Gelijkwaardige brandblusinstallaties functioneren en zijn gecertificeerd |
| Nr | Eis |
| 1 | Geldig inspectiecertificaat BMI aanwezig (waar verplicht) |
| 2 | Jaarlijkse controle brandblusapparaten |
| 3 | Periodieke controles van brandwerende deuren en brandwerende afdichtingen uitvoeren om de continuïteit en effectiviteit van de brandveiligheid te waarborgen. |
Voor noodverlichting schrijft het Bbl geen vaste keuringstermijn voor; wel geldt de zorgplicht dat de installatie werkt. Hoe je dat doelmatig regelt, lees je in onze praktijkcase over noodverlichting.
Wat Munnik Brandadvies voor zorginstellingen doet
We kijken naar uw gebouw én naar hoe het gebruikt wordt: wie er woont of verblijft, hoe zelfredzaam die mensen zijn en hoeveel personeel er ’s nachts is. Daar stemmen we de maatregelen op af – niet meer dan nodig, maar ook niet minder.
- Brandveiligheidsinspectie van bestaande zorggebouwen, met concrete verbeterpunten
- Gebruiksmelding met de juiste gebruiksfunctie: groepszorgwoning, zorgclusterwoning of gezondheidszorgfunctie
- Berekening van het aantal ontruimers op basis van artikel 6.20 Bbl
- Ontruimingsplan, BHV-beleidsplan en brandcompartimentering, afgestemd op horizontale evacuatie
We zijn onafhankelijk en hebben geen vaste relatie met installateurs of leveranciers. Daardoor adviseren we alleen wat uw situatie vraagt, en zoeken we waar mogelijk naar gelijkwaardige oplossingen die goedkoper zijn in aanleg en beheer.
Heeft u vragen over brandveiligheid in uw zorginstelling?
Munnik Brandadvies adviseert al meer dan 20 jaar zorginstellingen over brandveiligheid. Neem vrijblijvend contact op voor een eerste adviesgesprek.